Takie pytanie z pewnością mogło pojawić Ci się w głowie, jeśli trafiłeś/trafiłaś tutaj po raz pierwszy. Tymczasem Polska jako kraj prowadzi badania w rejonach polarnych od ponad stu lat, a także dysponuje infrastrukturą badawczą w tej części świata.
Przygotowałam dla Ciebie kilka istotnych informacji, które pozwolą Ci poszerzyć wiedzę o polskiej polarystyce.
Pierwsi polscy polarnicy
Umownie przyjęło się mówić, że byli to Henryk Arctowski i Antoni Bolesław Dobrowolski, którzy jako jedyni Polacy wzięli udział w Belgijskiej Wyprawie Antarktycznej na statku “Belgica” (1897-1899). O samej wyprawie powstało wiele książek. Dla wciągnięcia w temat polecam nieco sensacyjną “Obłęd na krańcu świata. Wyprawa statku Belgica w mrok antarktycznej nocy” Juliana Sanctona, a także “Henryk Arctowski. W świecie myśli”, gdzie razem z Katarzyną Dąbkowską nie tylko przedstawiłyśmy postać jednego z pierwszych polskich polarników, ale też poświęciłyśmy rozdział wyprawie Belgiki.
Również Antoni Bolesław Dobrowolski w swojej twórczości sporo miejsca poświęcił tej wyprawie. Tu polecam “Dziennik wyprawy na Antarktydę” (zapiski maja charakter dość osobisty, ich publikacja nie była zamierzona przez autora).
Pierwsze narodowe wyprawy polarne były organizowane w latach 30. po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, by następnie wrócić do nich po wojennej zawierusze w latach 50.
Tę tradycję kontynuuje się do dziś.
Polskie stacje polarne
Polska posiada stacje badawcze w Arktyce i Antarktyce. Lokalizacja na północy to wyspa Spitsbergen w norweskim archipelagu Svalbard, gdzie znajduje się całoroczna Polska Stacja Polarna Hornsund im. Stanisława Siedleckiego zarządzana przez Instytut Geofizyki PAN oraz cztery stacje sezonowe działające w okresie letnim:
- Stacja Polarna im. Stanisława Baranowskiego Uniwersytetu Wrocławskiego
- Stacja Polarna Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Kaffioyra
- Stacja Polarna Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Calypsobyen
- Stacja Polarna Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUPS), Petuniabukta
Ich lokalizacja na mapie Spitsbergenu wygląda następująco:
Natomiast w Antarktyce znajdują się dwie polskie stacje: całoroczna Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego (Wyspa Króla Jerzego, Antarktyka Zachodnia) zarządzana przez Instytut Biochemii i Biofizyki PAN oraz sezonowa Polska Stacja Antarktyczna im. Antoniego Bolesława Dobrowolskiego (Oaza Bungera, Antarktyda Wschodnia) należąca do Instytutu Geofizyki PAN.
Instytucje naukowe i badania
Wymienione wyżej uniwersytety i instytuty PAN to jednostki, które w Polsce prowadzą m.in. badania w obszarach polarnych. Ale na tym lista się nie kończy (warto wspomnieć chociażby Centrum Studiów Polarnych na Uniwersytecie Śląskim czy Centrum Badań Regionów Zimnych im. Alfreda Jahna na Uniwersytecie Wrocławskim).
Przy Prezydium PAN od 1977 roku funkcjonuje Komitet Badań Polarnych, a od 2013 roku Polskie Konsorcjum Polarne, zrzeszające ponad 20 instytucji naukowych (polecam zapisanie się do newslettera, żeby być na bieżąco z polarnymi aktualnościami).
Jeśli chodzi o infrastrukturę, to oprócz stacji polarnych warto wymienić m.in. jednostkę s/y Oceania, należącą do Instytutu Oceanologii PAN, która od 40 lat prowadzi badania w Arktyce (w 2026 roku żaglowiec wypłynął w 40. rejs na Spitsbergen).
Świeżynką jest BERA – Centrum Logistyczno-Naukowe w Longyearbyen na Svalbardzie zarządzane przez Uniwersytet Śląski, które rozpoczęło działalność w 2024 roku. Jest istotnym wsparciem dla wypraw organizowanych na Svalbard, a także prowadzi działalność edukacyjną.
Muzeum i działalność wydawnicza
W Polsce od 2024 roku działa Muzeum Badań Polarnych w Puławach. Mam zaszczyt być w Radzie Muzealnej tej placówki i nieustająco wspieram jej działalność. Zachęcam do lektury tekstu:
Muzeum prowadzi szeroką działalność popularyzatorską i edukacyjną, skierowaną do różnych grup wiekowych, a także własną działalność wydawniczą. Warto je odwiedzić!
Przy Muzeum działa Polski Klub Polarny, a także siedziba “Biuletyny Polarnego”, który wychodzi od 1993 roku. Wszystkie numery są dostępne online, zapraszam do lektury. Pismem o charakterze naukowym, wydawanym po angielsku, jest “Polish Polar Research”.
Dyplomacja i organy rządowe
Polskie stacje polarne pełnią również funkcję nieformalnych ambasad naszego kraju. Odbywają się tam wizyty o charakterze dyplomatycznym, ważnym elementem jest np. protokół flagowy. Badania i obecność Polski w rejonach polarnych to też element geopolityki.
Od 2011 roku przy MSZ działa grupa robocza Polar Task Force, a w 2019 roku powołano Zespół ds. Polityki Polarnej Państwa. Na wzór innych krajów prowadzących działalność polarną również Polska ma swojego Ambasadora ds. Arktyki i Antarktyki.
W 2020 roku ukazał się dokument “Od ekspedycji z przeszłości ku wyzwaniom przyszłości. Polska polityka polarna”. Serdecznie zachęcam również do zapoznania się z materiałem “Strategia polskich badań polarnych na lata 2017-2027” dostępnym na stronie Polskiego Konsorcjum Polarnego.
Polska Literatura Polarna
Wracając do pytania postawionego w tytule, polska literatura polarna od samego początku swojego istnienia nie działała w próżni, tylko była jednym z logicznych kierunków rozwoju badań polarnych. Nie mam tu na myśli licznych opracowań naukowych, ale treści tworzonych przez uczestników wypraw czy miłośników regionów polarnych w postaci pamiętników, reportaży czy wspomnień. Jest to też literatura powstająca współcześnie.
Celem tego krótkiego tekstu było zaledwie naszkicowanie głównych filarów polskiej polarystyki, która na pierwszy rzut oka może kojarzyć się jedynie z prowadzeniem badań naukowych i turystyką. Mam nadzieję, że udało mi się pokazać, z jak kompleksowym i o długiej tradycji zjawisku mówimy. O wielu kwestiach nie wspomniałam (jak np. działania z zakresu art&science, kinematografia, wspomniana turystyka), więc serdecznie zachęcam do uzupełnień w postaci komentarzy lub kontaktu elektronicznego.
Dziękuję za wsparcie na Suppi.pl!
